Dziecko 6-12 miesięcy

Dziecko między 6. a 12. miesiącem życia — od reakcji posturalnych do celowego działania. Rozwój kontroli ruchu w perspektywie neurobiologicznej i ewolucyjnej

Teza

Okres między 6. a 12. miesiącem życia dziecka nie jest jedynie czasem pojawiania się kolejnych umiejętności ruchowych, takich jak samodzielny siad, przemieszczanie się czy próby pionizacji. Jest przede wszystkim okresem jakościowej reorganizacji sterowania ruchem, w którym zachowanie coraz słabiej zależy od stereotypowych zależności pomiędzy bodźcem, pozycją głowy, tułowia i kończyn, a coraz silniej od selekcji wzorca ruchowego odpowiedniego do aktualnego celu, właściwości środowiska i informacji sensorycznej. Filogenetycznie stare układy rdzeniowe, pniowe i posturalne nie zostają przy tym usunięte; zostają włączone w coraz bardziej elastyczny system kontroli, w którym rośnie znaczenie struktur nadrdzeniowych, doświadczenia, uczenia sensomotorycznego i aktywnej eksploracji środowiska.

ATNR, STNR, reakcje podporowe, kontrola tułowia i rozwój lokomocji nie powinny być zatem interpretowane jako kolejne „stadia ewolucyjne” odtwarzane przez dziecko. Są raczej przejawami procesu, w którym ewolucyjnie konserwowane rozwiązania neuronalne zostają przekształcone w elementy specyficznie ludzkiego repertuaru działania: niezależnej manipulacji ręką, stabilnej kontroli tułowia, lokomocji kierowanej celem oraz ostatecznie pionizacji i chodu dwunożnego.

Wprowadzenie — sześć miesięcy jako granica nie tylko kalendarzowa

Pierwszy rok życia dziecka bywa przedstawiany jako uporządkowana sekwencja „kamieni milowych”: obracanie się, siadanie, czworakowanie, wstawanie i pierwsze kroki. Taki opis jest użyteczny klinicznie, lecz z punktu widzenia neurobiologii pozostaje powierzchowny. Informuje, co dziecko potrafi zrobić, nie odpowiada natomiast na znacznie ciekawsze pytanie: co musiało zmienić się w organizacji układu nerwowego, aby wykonanie tego działania stało się możliwe?

Między 6. a 12. miesiącem życia odpowiedź na to pytanie staje się szczególnie interesująca.

Dziecko w tym wieku nie tylko zdobywa nowe pozycje ciała. Zmienia sposób, w jaki wykorzystuje własne ciało jako układ biomechaniczny i sensoryczny. Musi nauczyć się utrzymywać środek ciężkości nad coraz mniejszą powierzchnią podparcia, stabilizować tułów przy równoczesnym uwalnianiu kończyn górnych do manipulacji, przenosić ciężar pomiędzy stronami ciała, przewidywać konsekwencje własnego ruchu oraz dostosowywać siłę i kierunek działania do zmieniających się właściwości podłoża i przedmiotów.

To różnica jakościowa.

Noworodek dysponuje bogatym repertuarem automatycznych reakcji sensomotorycznych. W pierwszych miesiącach życia pozycja głowy, bodźce przedsionkowe, propriocepcja oraz kontakt powierzchni ciała z podłożem mogą w stosunkowo bezpośredni sposób organizować napięcie dużych grup mięśniowych.

W drugim półroczu życia relacja ta zaczyna ulegać zasadniczemu przekształceniu.

Nie oznacza to, że wcześniejsze mechanizmy znikają.

Zmniejsza się natomiast ich zdolność do narzucania jednego rozwiązania ruchowego.

To właśnie w tej zmianie należy szukać jednego z kluczy do zrozumienia rozwoju motorycznego dziecka.

Klasyczne prace Mijna Hadders-Algra nad rozwojem kontroli posturalnej pozwalają opisać tę transformację szczególnie precyzyjnie. Autorka wyróżnia dwa zasadnicze poziomy sterowania postawą. Pierwszy odpowiada za powstawanie podstawowych, kierunkowo specyficznych reakcji mięśniowych: gdy ciało traci równowagę w określonym kierunku, aktywowane są grupy mięśni zdolne przeciwdziałać temu wychyleniu. Drugi poziom odpowiada natomiast za adaptację podstawowego programu do konkretnej sytuacji.

Dziecko nie musi więc za każdym razem konstruować reakcji posturalnej od początku. Dysponuje repertuarem możliwych odpowiedzi, lecz stopniowo rozwija zdolność wyboru tej, która najlepiej odpowiada aktualnym warunkom.

I właśnie około 6. miesiąca życia Hadders-Algra lokalizuje jedną z najważniejszych zmian rozwojowych. Dziecko przechodzi od fazy określanej jako primary variability do secondary variability. We wcześniejszym okresie układ motoryczny wytwarza wiele wariantów aktywności, ale zdolność ich dostosowywania do właściwości konkretnego zadania jest jeszcze ograniczona. Od około 6. miesiąca coraz większego znaczenia nabiera selekcja i adaptacja odpowiedzi. Około 9.–10. miesiąca regulacja może stać się jeszcze subtelniejsza, obejmując stopniowanie wielkości aktywacji mięśni zależnie od wymagań sytuacji. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

Nie chodzi więc wyłącznie o to, że półroczne dziecko potrafi więcej niż trzymiesięczne.

Zaczyna inaczej rozwiązywać problemy ruchowe.

ATNR — asymetryczny toniczny odruch szyjny jako model wczesnej organizacji osi lewa–prawa

Asymetryczny toniczny odruch szyjny, ATNR (asymmetrical tonic neck reflex), jest jednym z tych zjawisk neurofizjologicznych, które zostały nadmiernie uproszczone przez literaturę popularną. Opis „pozycji szermierza” oddaje jedynie najbardziej widoczny fenotyp reakcji, lecz niewiele mówi o jej rzeczywistej wartości biologicznej. Z punktu widzenia neurobiologii rozwojowej istotą ATNR nie jest bowiem charakterystyczne ułożenie kończyn, lecz sprzężenie informacji o położeniu głowy względem tułowia z asymetryczną reorganizacją aktywności motorycznej obu połówek ciała.

ATNR jest więc interesujący nie dlatego, że noworodek przyjmuje osobliwą pozycję, ale dlatego, że ujawnia wczesną zasadę funkcjonowania układu ruchowego: orientacja części osiowej ciała może w sposób automatyczny zmieniać prawdopodobieństwo określonych wzorców aktywności kończyn. W toku rozwoju zależność ta nie tyle zanika, ile zostaje podporządkowana znacznie bardziej złożonym systemom kontroli posturalnej i dowolnej.

To rozróżnienie jest zasadnicze dla całego problemu.

„Pozycja szermierza” — fenotyp, a nie definicja mechanizmu

W klasycznym opisie obrót głowy dziecka w jedną stronę powoduje zwiększoną tendencję do wyprostu kończyn po stronie, w którą zwrócona jest twarz, oraz do zgięcia kończyn po stronie potylicznej. Najbardziej widoczny jest zazwyczaj komponent dotyczący kończyn górnych: kończyna po stronie twarzowej pozostaje bardziej wyprostowana, przeciwległa — bardziej zgięta.

Tak powstaje obraz określany popularnie jako „fencing posture”.

Jednak obserwacje zdrowych niemowląt pokazują, że pełna, podręcznikowa konfiguracja nie jest obligatoryjną odpowiedzią każdego zdrowego dziecka przy każdym obrocie głowy. Coryell i Cardinali, prowadząc seryjne obserwacje zdrowych donoszonych niemowląt w pierwszych 12 tygodniach życia, stwierdzili wyraźny wpływ położenia głowy na zachowanie kończyn, ale charakter odpowiedzi zmieniał się z wiekiem i różnił pomiędzy rękami i nogami. Komponent kończyn górnych osiągał największą wyrazistość około 6. tygodnia, podczas gdy w kończynach dolnych szczególnie silna ekspresja występowała wcześniej.

Jeszcze ważniejsze są obserwacje Marinelliego. ATNR można łatwo wywołać u zdrowego noworodka i jego obecność sama w sobie nie jest objawem patologii. Istotną wartość kliniczną może mieć natomiast obligatoryjność reakcji — stan, w którym zmiana ustawienia głowy niemal narzuca określone ustawienie kończyn i istotnie ogranicza spontaniczną zmienność ruchową.

To prowadzi do istotnego rozróżnienia między:

ATNR jako tendencją posturalną

a

ATNR jako sztywnym stereotypem organizującym niemal całe zachowanie ruchowe.

U prawidłowo rozwijającego się noworodka obserwujemy przede wszystkim pierwszą sytuację.

Badanie Cloptona i współpracowników jest pod tym względem szczególnie wartościowe metodologicznie. U 42 zdrowych noworodków badacze biernie obracali głowę, a następnie — przy zasłoniętej głowie — niezależny obserwator oceniał położenie kończyn i tułowia. Kierunek obrotu głowy rzeczywiście wpływał statystycznie na konfigurację kończyn: po stronie twarzowej silniejszy był komponent wyprostny. Równocześnie zmieniała się krzywizna tułowia. Nie otrzymano więc prostego „włącznika odruchu”, lecz systematyczne przesunięcie prawdopodobieństwa konfiguracji całego ciała.

Na poziomie rozprawy naukowej właśnie tak należy ATNR definiować: nie jako fotograficzną pozycję, lecz jako zależną od orientacji głowy zmianę rozkładu aktywności posturalnej i ruchowej.

Propriocepcja szyjna — gdzie właściwie zaczyna się ATNR?

Historyczne korzenie neurofizjologii tonicznych odruchów szyjnych sięgają prac Rudolfa Magnusa i Adriaana de Kleijna z początku XX wieku. Badania na zwierzętach po przecięciu struktur mózgowych powyżej pnia pozwalały obserwować reakcje posturalne, które u nienaruszonego organizmu są zwykle silnie modulowane przez wyższe piętra układu nerwowego.

Magnus wykazał, że samo skręcenie szyi, niezależnie od zmiany położenia całego ciała względem grawitacji, może zmieniać napięcie mięśni kończyn. Zasadnicze znaczenie miała informacja proprioceptywna pochodząca z aparatu szyjnego. Historyczna analiza tych badań podkreśla, że Magnus prawidłowo rozpoznał rolę receptorów szyi i górnych segmentów szyjnych w generowaniu tego typu reakcji.

Jest to punkt, który często ginie w popularnym opisie ATNR.

Bodźcem nie jest przede wszystkim to, że dziecko „patrzy w prawo”.

Istotne jest to, że:

głowa została obrócona względem tułowia.

Następuje zmiana aktywności mięśni i stawów szyi, a wraz z nią zmiana wzorca impulsacji proprioceptywnej. Szczególnie istotne są wrzecionka mięśniowe, dostarczające informacji o długości mięśni i dynamice jej zmian.

Szyja jest pod względem sensorycznym strukturą wyjątkową. Mózg musi nieustannie rozstrzygać, czy:

  • poruszyło się całe ciało,
  • poruszyła się głowa w przestrzeni,
  • czy głowa zmieniła jedynie pozycję względem tułowia.

Nie można uzyskać tej informacji z pojedynczego systemu receptorowego.

Układ przedsionkowy informuje o ruchu i orientacji głowy względem przestrzeni oraz grawitacji. Propriocepcja szyjna dostarcza informacji o położeniu głowy względem tułowia. Dopiero zestawienie obu strumieni informacji pozwala układowi nerwowemu konstruować reprezentację orientacji całego ciała.

Współczesne badania człowieka pokazują, że propriocepcja mięśni szyi pozostaje niezwykle ważna również u dorosłego. Eksperymentalna wibracja mięśni szyjnych może zmieniać subiektywne poczucie kierunku na wprost, trajektorię chodu i interpretację informacji przedsionkowej dotyczącej własnego ruchu.

ATNR można więc potraktować jako bardzo wczesną manifestację systemu, który u człowieka dorosłego nadal funkcjonuje, lecz jego konsekwencją nie jest już obligatoryjna zmiana ustawienia kończyny.

To wyjątkowo dobrze odpowiada głównej tezie naszego referatu.

Nie zanika informacja szyjna.

Zmienia się sposób jej wykorzystania.

ATNR nie jest izolowanym łukiem odruchowym

Próba wskazania pojedynczego „ośrodka ATNR” byłaby neurofizjologicznym uproszczeniem.

Badania tonicznych reakcji szyjnych i błędnikowych na modelach zwierzęcych wykazały, że informacje pochodzące z receptorów szyjnych oraz układu przedsionkowego oddziałują na wspólne systemy posturalne. W klasycznych doświadczeniach Lindsay, Robertsa i Rosenberga możliwe było eksperymentalne rozdzielanie wpływu błędników i receptorów szyjnych poprzez manipulacje aferencją górnych korzeni szyjnych. Wyniki pokazały nie tylko istnienie tonicznych reakcji szyjnych, ale również interakcję sygnałów szyjnych z tonicznie działającymi systemami przedsionkowymi.

To oznacza, że obserwowana konfiguracja kończyn nie powinna być rozumiana jako rezultat prostej linii:

receptor szyi → neuron → mięsień kończyny.

Znacznie bardziej prawdopodobny jest system rozproszony obejmujący aferencję szyjną, interneurony szyjne, struktury pnia mózgu, układ przedsionkowy i siatkowy oraz ich projekcje do rdzenia.

Co szczególnie istotne, architektura ta działa w obu kierunkach:

informacja o położeniu głowy wpływa na ciało,

ale równocześnie:

informacja o położeniu ciała zmienia znaczenie informacji o położeniu głowy.

Jest to jeden z najwcześniejszych problemów tzw. transformacji układów odniesienia w sterowaniu motorycznym.

Układ nerwowy musi przeliczyć informację:

„głowa znajduje się w takim położeniu”

na informację:

„co to położenie oznacza dla całego ciała i jakie ustawienie kończyn pozwoli utrzymać stabilność lub wykonać ruch?”

U noworodka rozwiązanie tego problemu ma charakter bardziej stereotypowy niż u dorosłego.

Głowa jako nadrzędny punkt odniesienia dla organizacji posturalnej

Znaczenie ATNR można pełniej zrozumieć, jeśli przestaniemy traktować głowę jako po prostu kolejny segment ciała.

Głowa zawiera:

  • układ przedsionkowy,
  • oczy,
  • narząd słuchu,
  • jamę ustną i zasadnicze struktury związane z pobieraniem pokarmu,
  • ogromną część receptorów wykorzystywanych do orientacji w środowisku.

Z perspektywy układu nerwowego stabilizacja i orientacja głowy ma zatem szczególną wartość.

U wielu kręgowców organizacja posturalna jest silnie zależna od pozycji głowy, ponieważ zmiana jej orientacji wymaga natychmiastowego dostosowania napięcia osiowego i kończyn. Upadek albo zmiana kierunku lokomocji bez odpowiedniego przestawienia kończyn stwarzałaby bezpośrednie zagrożenie mechaniczne.

U dorosłego człowieka zależność ta nadal istnieje, ale jest niezwykle elastyczna.

Możemy:

odwrócić głowę w lewo,

a jednocześnie

wyciągnąć prawą rękę w prawo,

przenieść ciężar na lewą nogę

i

kontynuować ruch w kierunku innym niż kierunek spojrzenia.

To pozornie banalne zachowanie wymaga ogromnej neuronalnej niezależności poszczególnych segmentów ciała.

Noworodek takiej niezależności jeszcze nie posiada.

ATNR pokazuje stan organizacji, w którym zmiana orientacji głowy ma relatywnie silny wpływ na konfigurację całego układu ruchowego.

Można więc sformułować bardziej ogólną interpretację rozwojową:

ATNR reprezentuje etap, w którym ciało jest sterowane w większym stopniu jako wzajemnie powiązany układ segmentów, a w mniejszym jako zbiór jednostek mogących wykonywać niezależne zadania.

Rozwój późniejszej motoryki polega częściowo na rozluźnianiu tego sprzężenia.

ATNR w życiu płodowym — tu trzeba być szczególnie ostrożnym

W popularnych opracowaniach często spotyka się twierdzenie, że ATNR pojawia się około 18. tygodnia życia płodowego.

Na poziomie referatu naukowego nie używałbym tego twierdzenia jako ustalonego faktu.

Co ciekawe, nawet współczesne opracowania NCBI nie są pod tym względem całkowicie spójne. Jedno podaje około 18. tygodnia życia wewnątrzmacicznego, inne aktualne opracowanie dotyczące odruchów pierwotnych wskazuje raczej około 35. tygodnia ciąży.

Problem jest głębszy niż różnica dwóch liczb.

U płodu można obserwować:

  • preferencje ustawienia głowy,
  • asymetryczne ustawienia kończyn,
  • zależności między położeniem głowy i ruchami kończyn.

Ale zaobserwowanie asymetrycznej postawy płodu nie jest automatycznie dowodem występowania ATNR w takim znaczeniu, w jakim odruch testujemy po urodzeniu.

Aby udowodnić reakcję odruchową, trzeba wykazać zależność przyczynową:

zmiana informacji szyjnej → przewidywalna zmiana napięcia kończyn.

W środowisku wewnątrzmacicznym bardzo trudno oddzielić efekt propriocepcji szyjnej od ograniczeń mechanicznych macicy, ruchów spontanicznych, ułożenia płodu oraz reakcji całego ciała.

Dlatego w pracy o poziomie akademickim należałoby napisać:

neuronalne podstawy tonicznych reakcji szyjnych powstają prenatalnie, natomiast dokładne datowanie pełnego ludzkiego ATNR w życiu płodowym jest mniej pewne, niż sugerują popularne schematy rozwojowe.

Znacznie mocniejsze dane zaczynają się w okresie noworodkowym.

ATNR i ręka znajdująca się w polu widzenia

Jedna z najbardziej interesujących hipotez dotyczących znaczenia rozwojowego ATNR wiąże go z powstawaniem relacji między wzrokiem a kończyną górną.

Coryell i Henderson obserwowali 14 zdrowych niemowląt siedmiokrotnie podczas pierwszych 12 tygodni życia. W sytuacjach, w których dziecko znajdowało się w konfiguracji ATNR, ręka po stronie twarzowej istotnie częściej znajdowała się w takim obszarze pola widzenia, w którym mogła być obserwowana.

Jest to wynik niezwykle interesujący, ale jego interpretacja wymaga precyzji.

Nie dowodzi on, że:

„ATNR istnieje po to, aby nauczyć niemowlę koordynacji oko–ręka”.

Takie zdanie zakładałoby funkcję adaptacyjną, której badanie nie testowało.

Pokazuje natomiast, że konsekwencją ATNR jest zwiększenie prawdopodobieństwa jednoczesnego wystąpienia określonych informacji wzrokowych, proprioceptywnych i ruchowych.

Dziecko może wówczas równocześnie otrzymywać informacje:

widzę kończynę,

czuję jej położenie,

generuję jej ruch

i

obserwuję zmianę obrazu będącą konsekwencją tego ruchu.

Taka korelacja między modalnościami sensorycznymi może dostarczać materiału do powstawania późniejszej reprezentacji własnego ciała.

Nie musi to oznaczać, że ATNR został ewolucyjnie wyselekcjonowany „do nauki koordynacji ręka–oko”. Możliwe jest równie dobrze, że jest starszym systemem posturalnym, którego obecność tworzy korzystne warunki dla nowej funkcji rozwojowej.

Tu pojawia się pojęcie, które znamy już z wcześniejszego referatu:

egzaptacja.

System powstały w jednym kontekście może później zostać wykorzystany przez rozwój i ewolucję do innego zadania.

Czy ATNR uczestniczy w kształtowaniu lateralizacji?

Jeszcze dalej idzie hipoteza dotycząca związku pomiędzy wczesnymi preferencjami ustawienia głowy, ATNR i późniejszą dominacją ręki.

Noworodki nie obracają głowy całkowicie losowo. W populacji widoczna jest statystyczna preferencja ustawienia głowy w prawo.

Jeżeli obrót głowy w prawo zwiększa prawdopodobieństwo wyprostowania i aktywności prawej ręki po stronie twarzowej, powstaje potencjalny mechanizm generujący asymetrię doświadczenia sensomotorycznego.

Liederman i Coryell wykazali związek pomiędzy preferencją kierunku zwrotu głowy i zachowaniem kończyn zgodnym z ATNR, sugerując możliwość wpływu tej zależności na kształtowanie późniejszej preferencji ręki.

Coryell w późniejszym badaniu obserwowała również związek niektórych wczesnych asymetrii z późniejszą praworęcznością.

Tu jednak ponownie potrzebne jest ograniczenie epistemiczne.

Nie można z tych danych wyprowadzić prostego równania:

ATNR → praworęczność.

Lateralizacja człowieka ma złożone podstawy genetyczne, korowe, rozwojowe i środowiskowe.

Znacznie bardziej interesująca jest możliwość, że wrodzona asymetria posturalna i ATNR tworzą statystyczne różnice w doświadczeniu lewej i prawej kończyny, które następnie mogą oddziaływać z rozwijającą się lateralizacją mózgu.

Czyli ponownie:

nie determinacja,

lecz bias — przesunięcie prawdopodobieństwa.

Jest to pojęcie dużo lepiej odpowiadające biologii rozwoju niż sztywna koncepcja programu.

„Wygaszanie” ATNR — co właściwie zanika?

To jeden z najważniejszych problemów.

Jeżeli dorosły obraca głowę, proprioceptory szyi nadal są pobudzane.

Informacja nadal dociera do układu nerwowego.

Nadal oddziałuje na postawę.

Nadal uczestniczy w integracji z sygnałami przedsionkowymi.

Dlaczego więc nie prostujemy automatycznie ręki po stronie twarzy?

Odpowiedź jest zgodna z całą logiką naszego referatu:

zanika obligatoryjność związku, a nie informacja.

Dojrzewający układ nerwowy zwiększa liczbę możliwych sposobów wykorzystania tego samego sygnału sensorycznego.

U małego niemowlęcia:

obrót głowy → silne przesunięcie układu motorycznego w stronę określonego wzorca.

U starszego dziecka:

obrót głowy → informacja o orientacji głowy zostaje włączona do kontroli posturalnej, ale ruch ręki może zostać dobrany niezależnie do zadania.

U dorosłego:

informacja szyjna pozostaje fundamentalna dla orientacji przestrzennej, lecz jej wpływ na kończynę jest kontekstowy i podporządkowany aktualnemu planowi ruchowemu.

Można więc zapisać rozwój jako przejście:

sprzężenie obligatoryjne

→

sprzężenie modulowane

→

sprzężenie kontekstowe.

Nie:

odruch istnieje → odruch znika.

To znacznie dojrzalszy neurofizjologicznie model.

ATNR a filogeneza lokomocji czworonożnej

To najbardziej atrakcyjna, ale jednocześnie metodologicznie niebezpieczna część interpretacji.

System, w którym obrót głowy zmienia tonus kończyn po obu stronach ciała, ma oczywisty potencjalny sens u organizmu poruszającego się na czterech kończynach.

Zmiana orientacji głowy poprzedzająca skręt ciała wymaga:

zmiany napięcia osiowego,

zmiany rozkładu obciążenia,

reorganizacji podporu kończyn,

i dostosowania trajektorii lokomocji.

Nie ma zatem nic niezwykłego w tym, że u kręgowców powstały systemy automatycznie łączące informację szyjną z aktywnością kończyn.

Co więcej, historyczne doświadczenia Magnusa i de Kleijna oraz późniejsze eksperymenty na kotach po decerebracji pokazują, że toniczne zależności szyjno-kończynowe istnieją poza linią człowieka i mogą funkcjonować bez udziału kory mózgowej.

Jest to mocny argument na rzecz filogenetycznej starożytności ogólnej zasady:

informacja o położeniu szyi jest wykorzystywana do automatycznej regulacji postawy i kończyn.

Nie jest to jednak dowód, że:

ludzki ATNR jest bezpośrednio zachowanym programem chodu czworonożnego.

To dwa zupełnie różne twierdzenia.

Pierwsze ma mocne podstawy porównawcze.

Drugie wymagałoby wykazania homologii konkretnego wzorca neuronalnego, jego ciągłości u kolejnych grup kręgowców oraz jego funkcji lokomotorycznej u wspólnych przodków.

Takich danych nie mamy.

Gdzie kończy się neurobiologia, a zaczyna „just-so story”?

ATNR jest wręcz modelowym przykładem problemu adaptacjonizmu.

Można stworzyć wiele bardzo atrakcyjnych opowieści:

ATNR miał przygotowywać do raczkowania.

ATNR miał rozwijać koordynację oko–ręka.

ATNR miał zapobiegać upadkom czworonożnych przodków.

ATNR miał powodować rozwój lateralizacji.

ATNR miał nauczyć przekraczania linii środkowej.

Niektóre z tych twierdzeń mogą zawierać element prawdy.

Problem polega na tym, że obserwacja korzystnego następstwa odruchu nie dowodzi funkcji, dla której odruch został wyselekcjonowany.

To klasyczny błąd adaptacjonistyczny.

Możemy z dużą pewnością powiedzieć, że:

  • obrót głowy wpływa na konfigurację kończyn zdrowego noworodka;
  • ekspresja ATNR zmienia się w pierwszych tygodniach życia;
  • reakcja fizjologiczna nie jest obligatoryjna;
  • propriocepcja szyjna ma fundamentalne znaczenie dla orientacji ciała i interakcji z układem przedsionkowym;
  • przy konfiguracji ATNR ręka częściej znajduje się w obszarze pola widzenia;
  • nieprawidłowo silne lub utrzymujące się wzorce odruchów pierwotnych mogą mieć znaczenie w ocenie neurologicznej, ale interpretacja zależy od wieku, całego profilu neurologicznego i grupy ryzyka.

Nie możemy natomiast z porównywalną pewnością powiedzieć, dla jakiej pierwotnej funkcji selekcja naturalna zachowała dokładnie tę konfigurację u przodków człowieka.

ATNR jako argument na rzecz naszej głównej tezy

Najbardziej interesujący wniosek z ATNR nie brzmi więc:

„to pozostałość po czworonożnych przodkach”.

Znacznie bardziej obronne naukowo jest twierdzenie:

ATNR ujawnia filogenetycznie stary typ organizacji sensomotorycznej, w którym proprioceptywna informacja o położeniu głowy względem tułowia może bezpośrednio reorganizować aktywność posturalną kończyn. W ontogenezie człowieka zależność ta stopniowo traci charakter stereotypowy, podczas gdy sama informacja szyjna zostaje zachowana i włączona do coraz bardziej elastycznych układów kontroli postawy, orientacji przestrzennej i ruchu dowolnego.

To jest moim zdaniem właściwa interpretacja ATNR na poziomie rozprawy naukowej.

Nie musimy znać konkretnego zwierzęcia ani konkretnego zachowania ancestralnego, aby dostrzec znaczenie ewolucyjne.

ATNR pokazuje coś bardziej fundamentalnego:

układ nerwowy człowieka nie osiąga niezależności segmentów ciała przez usunięcie dawnych zależności sensoryczno-motorycznych. Osiąga ją przez ich modulację i podporządkowanie nowym poziomom kontroli.

Wczesny układ:

głowa → szyja → kończyny

nie zostaje zastąpiony układem:

kora → kończyny.

Dojrzały system przyjmuje raczej postać:

cel ruchu + kora + pień mózgu + propriocepcja szyjna + układ przedsionkowy + informacja wzrokowa + rdzeń → kontekstowo dobrana odpowiedź.

I właśnie to jest znacznie ciekawsze niż sama „pozycja szermierza”.

ATNR można więc potraktować jako krótki moment ontogenetyczny, w którym wyjątkowo wyraźnie widoczna staje się jedna z głębokich zasad konstrukcyjnych układu ruchowego kręgowców — konieczność nieustannego odnoszenia położenia kończyn i tułowia do orientacji głowy — zanim rozwijający się układ nadrdzeniowy przekształci tę zależność z automatycznej reakcji w informację wykorzystywaną elastycznie, zależnie od celu działania.

To właśnie w tym znaczeniu ATNR jest wartościowy dla naszej tezy o historycznej warstwowości układu nerwowego, a nie jako prosta behawioralna „skamieniałość” dawnego sposobu lokomocji.

STNR — późniejszy etap reorganizacji kontroli posturalnej, a nie klasyczny odruch noworodka

Symetryczny toniczny odruch szyjny, STNR (symmetrical tonic neck reflex), wymaga znacznie ostrożniejszego traktowania niż Moro, odruch chwytny czy nawet ATNR. W popularnych schematach rozwoju przedstawiany jest jako niemal obowiązkowy etap: pojawia się około 6.–9. miesiąca życia, pomaga dziecku przejść do pozycji czworaczej, przygotowuje do raczkowania, a następnie wygasa około 9.–11. miesiąca. Taki opis jest atrakcyjny dydaktycznie, ale nie odpowiada w pełni jakości danych eksperymentalnych.

Klasyczny wzorzec STNR rzeczywiście jest dobrze określony: zgięcie szyi sprzyja zgięciu kończyn górnych i wyprostowi dolnych, natomiast wyprost szyi — wyprostowi kończyn górnych i zgięciu dolnych. Znacznie mniej pewne są jednak trzy kolejne twierdzenia: że reakcja musi wyraźnie wystąpić u każdego prawidłowo rozwijającego się dziecka, że istnieje w ściśle określonym „oknie” 6.–11. miesiąca oraz że jej podstawową funkcją jest przygotowanie do raczkowania.

Właśnie dlatego STNR jest szczególnie wartościowy dla tego referatu. Pokazuje bowiem nie tyle kolejny „odruch do odhaczenia”, ile problem szerszy: w jaki sposób informacja o położeniu osi głowa–szyja zostaje powiązana z przeciwstawną organizacją kończyn górnych i dolnych, a następnie podporządkowana coraz bardziej niezależnej kontroli segmentów ciała.

Dlaczego STNR został włączony mimo późniejszego pojawienia się

Najpierw należy zakwestionować samo umieszczenie STNR w tej samej kategorii co typowe odruchy noworodkowe.

Moro, chwyt czy rooting są obecne w okresie noworodkowym. STNR w swojej klasycznej postaci należy natomiast do późniejszej fazy ontogenezy i właśnie dlatego jest interesujący: pozwala prześledzić ciągłość pomiędzy wczesnymi reakcjami tonicznymi a późniejszą kontrolą posturalną.

Jednocześnie dane empiryczne komplikują rozpowszechniony kalendarz „6–9 miesięcy — pojawia się, 9–11 miesięcy — integruje się”.

W klasycznym prospektywnym badaniu Capute’a i współpracowników obserwowano 149 zdrowych dzieci od urodzenia do 2. roku życia. STNR wykryto u mniej niż 30% badanych, a jego największą częstość obserwowano między 4. a 6. miesiącem życia, a więc wcześniej niż sugeruje wiele współczesnych tabel rozwojowych.

To wynik metodologicznie bardzo ważny.

Jeżeli wyraźny STNR występuje u mniej niż jednej trzeciej prawidłowo rozwijających się dzieci, trudno traktować jego pełną ekspresję jako obligatoryjny „etap neurologiczny”, przez który każdy układ nerwowy musi przejść.

Jeszcze ciekawsze są dane dotyczące wcześniaków. Allen opisywała STNR u części prawidłowo rozwijających się wcześniaków jeszcze przed osiągnięciem terminu porodu, zaznaczając jednocześnie, że u donoszonych noworodków i niemowląt jest to reakcja stosunkowo rzadka.

Oznacza to, że wiek chronologiczny sam w sobie nie wystarcza do zdefiniowania STNR.

Bardziej sensowne wydaje się traktowanie go jako przejściowej możliwości układu posturalnego, której ekspresja zależy od aktualnej organizacji napięcia, kontroli szyi, pozycji ciała, stanu pobudzenia oraz równowagi między układami pniowo-rdzeniowymi i zstępującą modulacją.

To zasadnicza różnica.

Nie pytamy:

„kiedy dziecko musi mieć STNR?”

lecz:

„w jakich warunkach dojrzewający układ nerwowy ujawnia sprzężenie pomiędzy zgięciem lub wyprostem szyi a przeciwstawną organizacją kończyn górnych i dolnych?”

Zgięcie szyi — przeciwstawna organizacja kończyn

Klasyczna odpowiedź przy zgięciu szyi obejmuje:

zwiększenie tendencji do zgięcia kończyn górnych

oraz równocześnie:

zwiększenie tendencji do wyprostu kończyn dolnych.

Na pierwszy rzut oka wygląda to jak prosty mechanizm:

głowa w dół → ręce się zginają, nogi prostują.

Na poziomie neurofizjologicznym jest to jednak znacznie bardziej interesujące.

Ruch szyi zmienia aktywność receptorów proprioceptywnych mięśni i stawów szyjnych. Informacja ta dociera do sieci rdzeniowych i pniowych uczestniczących w regulacji napięcia posturalnego. Klasyczne eksperymenty Magnusa i de Kleijna na zwierzętach po decerebracji pokazały, że zgięcie szyi może generować właśnie przeciwstawne efekty w kończynach przednich i tylnych: zgięcie kończyn przednich i wyprost tylnych. Zjawisko to można było obserwować nawet przy istotnym ograniczeniu wpływu wyższych struktur mózgowych. Historyczne i późniejsze badania wskazują więc na pniowo-rdzeniową podstawę tonicznych reakcji szyjnych.

Jeszcze istotniejsze są badania neurofizjologiczne Wilsona i współpracowników. Rejestrowano neurony rdzeniowe, których aktywność zmieniała się systematycznie podczas rotacji lub zmiany położenia szyi. Część z nich otrzymywała również informacje przedsionkowe. Odpowiedzi na bodźce szyjne i przedsionkowe mogły być integrowane już na poziomie interneuronów rdzenia.

Brink i współpracownicy wykazali ponadto udział neuronów propriospinalnych — czyli neuronów łączących różne segmenty rdzenia — w przekazywaniu wpływu aferencji szyjnej zarówno na odcinek szyjny, jak i lędźwiowy. Niektóre neurony z segmentu C4 posiadały projekcje sięgające nawet okolicy lędźwiowej.

To jest bardzo ważne dla zrozumienia STNR.

Nie mamy do czynienia z dwiema niezależnymi reakcjami:

szyja → ręce

oraz

szyja → nogi.

Istnieje system zdolny do organizowania relacji pomiędzy odległymi segmentami osi ciała i kończynami.

STNR można więc interpretować jako widoczną manifestację takiej integracji międzysegmentowej.

Wyprost szyi i odwrócenie konfiguracji

Przy wyproście szyi klasyczna zależność zostaje odwrócona:

kończyny górne wykazują tendencję do wyprostu,

natomiast:

kończyny dolne — do zgięcia.

Historycznie to właśnie ten wzorzec zwracał uwagę badaczy układu posturalnego, ponieważ pokazuje, że informacja szyjna nie wywołuje jednolitej odpowiedzi całego ciała.

Układ nie działa na zasadzie:

„zwiększ napięcie wszystkich prostowników”

lub

„zwiększ napięcie wszystkich zginaczy”.

Powstaje odpowiedź segmentowo zróżnicowana.

Część przednia aparatu kończynowego reaguje inaczej niż część tylna.

U czworonoga ma to bezpośrednią interpretację biomechaniczną: kończyny przednie i tylne pełnią podczas stania, skrętu, przyspieszania i zmiany położenia głowy częściowo odmienne zadania mechaniczne.

U człowieka terminologia „kończyny górne–dolne” może nieco zaciemniać filogenetyczną ciągłość. Z punktu widzenia planu budowy kręgowców trafniej byłoby mówić:

forelimbs – hindlimbs,

czyli:

kończyny przednie – kończyny tylne.

Dopiero pionizacja homininów przekształciła je funkcjonalnie w ręce i nogi o skrajnie odmiennych specjalizacjach.

To czyni STNR interesującym ewolucyjnie: ujawnia zasadę neuronalnej organizacji, która jest starsza niż ludzki podział kończyn na manipulacyjne kończyny górne i lokomotoryczne dolne.

Nie oznacza to jednak, że ludzki STNR jest niezmienioną pozostałością reakcji konkretnego czworonożnego przodka. Możemy mówić o konserwacji ogólnej architektury regulacji szyjno-kończynowej, nie o dowiedzionej homologii całego zachowania.

Rozdzielenie funkcjonalne kończyn przednich i tylnych

To prawdopodobnie najważniejsza koncepcyjnie część STNR.

W bardzo wczesnym okresie życia aktywność ruchowa ma stosunkowo silny charakter globalny. Bodziec dotyczący jednego segmentu ciała może wywoływać szeroką reorganizację napięcia innych części organizmu.

Dojrzała motoryka wymaga natomiast pozornego paradoksu:

segmenty muszą być silnie skoordynowane, ale jednocześnie zdolne do niezależnego działania.

Przykład jest prosty.

Podczas siedzenia tułów musi zachować stabilność, ale ręce powinny swobodnie manipulować przedmiotem.

Podczas czworakowania jedna kończyna może znajdować się w fazie podporowej, podczas gdy inna wykonuje fazę przenoszenia.

Podczas chodu głowa może obracać się niezależnie od kierunku kroku.

Z punktu widzenia teorii sterowania ruchem problem polega więc na zarządzaniu coraz większą liczbą stopni swobody.

Wczesne reakcje toniczne ograniczają liczbę dostępnych konfiguracji. Określony bodziec szyjny zwiększa prawdopodobieństwo całego zestawu ruchów.

To może być korzystne dla układu o ograniczonej jeszcze zdolności selekcji.

Zamiast kontrolować osobno:

staw barkowy,

łokieć,

nadgarstek,

biodro,

kolano,

staw skokowy,

układ może aktywować synergię obejmującą wiele segmentów równocześnie.

W rozwoju następuje jednak stopniowe „rozpakowywanie” tych synergii.

Nie oznacza ono utraty koordynacji.

Wręcz przeciwnie.

Koordynacja staje się bardziej elastyczna.

To bardzo dobrze odpowiada koncepcji Hadders-Algra. Około 6. miesiąca życia zaczyna się faza określana jako secondary variability — wtórna zmienność — w której niemowlę nie tylko posiada repertuar różnych odpowiedzi posturalnych, ale zaczyna coraz skuteczniej dobierać je do konkretnej sytuacji.

W tym kontekście zanikanie wyraźnego STNR można rozumieć nie jako usunięcie mechanizmu szyjno-kończynowego, lecz jako utratę jego dominacji nad wyborem zachowania.

STNR, pozycja czworacza i problem raczkowania

Tutaj trzeba szczególnie wyraźnie oddzielić biomechaniczne podobieństwo od związku przyczynowego.

Przy wyproście szyi klasyczny STNR sprzyja konfiguracji:

wyprost kończyn górnych + zgięcie kończyn dolnych.

Jest to konfiguracja mechanicznie zgodna z ustawieniem:

dłonie – kolana.

Stąd bardzo popularne określenie STNR jako „crawling reflex” i teza, że „przygotowuje niemowlę do raczkowania”. Tak ujmuje go również część współczesnych materiałów klinicznych.

Problem pojawia się, gdy z podobieństwa przechodzimy do twierdzenia o konieczności.

Jeżeli pełny STNR byłby niezbędnym mechanizmem prowadzącym do raczkowania, należałoby oczekiwać jego wyraźnej obecności u większości zdrowych dzieci.

Tymczasem Capute i współpracownicy wykryli go u mniej niż 30% prawidłowo rozwijających się niemowląt.

To silny argument przeciwko zdaniu:

„STNR jest koniecznym etapem, bez którego dziecko nie może prawidłowo nauczyć się raczkować”.

Można natomiast postawić znacznie ostrożniejszą hipotezę.

Zależności szyjno-kończynowe, których STNR jest najbardziej widocznym przejawem, mogą uczestniczyć w przejściowej organizacji napięcia sprzyjającej przyjmowaniu pozycji czworaczej.

To nie to samo.

Co więcej, samo raczkowanie jest zjawiskiem znacznie bardziej złożonym niż odpowiedź szyjna.

Patrick, Noah i Yang wykazali, że u raczkujących niemowląt istnieje wyraźna organizacja rytmicznej koordynacji pomiędzy czterema kończynami. Dominowały wzorce naprzemienne, szczególnie konfiguracja przypominająca chód diagonalny typu trot. Nawet przy eksperymentalnym zaburzeniu ruchu jednej nogi układ nerwowy resetował rytm lokomocji, zachowując podstawową organizację międzykończynową.

W innym badaniu tych autorów wykazano podobieństwa pomiędzy koordynacją podczas ludzkiego raczkowania i lokomocją czworonogów. Jednocześnie repertuar dostępny niemowlętom był mniej elastyczny niż u dorosłych, co sugeruje rozwojowe ograniczenia sieci sterowania lokomocją.

To są dane znacznie mocniejsze od prostego stwierdzenia „STNR powoduje raczkowanie”.

Raczkowanie wymaga:

rytmicznej aktywacji kończyn,
koordynacji międzykończynowej,
przenoszenia ciężaru,
stabilizacji tułowia,
kontroli równowagi,
integracji przedsionkowej,
informacji proprioceptywnej i dotykowej,
oraz coraz większej modulacji przez układy nadrdzeniowe.

STNR może być jednym z przejawów środowiska neuronalnego, w którym ta lokomocja się rozwija.

Nie jest jej „programem centralnym”.

ATNR i STNR — nie „lewa–prawa” przeciw „góra–dół”, lecz dwa różne sposoby organizowania segmentów ciała

Popularne zestawienie:

ATNR = lewa–prawa

oraz

STNR = góra–dół

jest użyteczne dydaktycznie, lecz na poziomie rozprawy naukowej wymaga poprawki.

W przypadku ATNR obrót głowy w płaszczyźnie poprzecznej wpływa przede wszystkim na asymetrię:

strona twarzowa – strona potyliczna.

Jest więc to rzeczywiście reakcja organizująca ciało w relacji lateralnej.

STNR zachodzi przy ruchach szyi głównie w płaszczyźnie strzałkowej:

zgięcie – wyprost.

Jego konsekwencją jest przeciwstawne zachowanie kończyn przednich i tylnych.

Dlatego bardziej precyzyjne byłoby przeciwstawienie:

ATNR — organizacja lateralna

oraz

STNR — organizacja rostrokaudalna / forelimb–hindlimb.

W układzie pionowym człowieka ta druga zależność rzeczywiście odpowiada w przybliżeniu osi „górne–dolne kończyny”, ale filogenetycznie jest to system kończyn przednich i tylnych, a nie „góry i dołu ciała”.

To rozróżnienie jest ważne dla naszej perspektywy ewolucyjnej.

ATNR i STNR nie są bowiem dwoma przypadkowymi odruchami.

Pokazują dwie fundamentalne możliwości przeliczenia orientacji głowy na organizację aparatu kończynowego:

obrót głowy → asymetria prawa–lewa,

zgięcie/wyprost głowy → różnicowanie kończyn przednich i tylnych.

Tak zdefiniowany system ma głęboki sens w organizacji postawy kręgowców.

Od reakcji posturalnych do coraz bardziej niezależnej kontroli kończyn

Najciekawszy aspekt STNR pojawia się dopiero wtedy, kiedy przestajemy pytać, „kiedy odruch znika”.

Wyobraźmy sobie organizm, w którym każde zgięcie szyi obligatoryjnie zgina ręce i prostuje nogi.

Taki system bardzo skutecznie ogranicza liczbę możliwych konfiguracji.

Może być użyteczny jako automatyczna reakcja posturalna.

Byłby jednak katastrofalny dla dojrzałej motoryki człowieka.

Nie moglibyśmy:

pochylić głowy nad książką i jednocześnie wyprostować ręki,

spojrzeć w dół podczas chodzenia bez automatycznego prostowania kolan,

utrzymać stabilnego podporu rękami przy zmieniającym się ustawieniu szyi,

ani wykonywać ruchów manipulacyjnych niezależnie od pozycji głowy.

Dojrzałość układu nerwowego wymaga zatem nie usunięcia informacji szyjnej, ale odłączenia jej od obligatoryjnej odpowiedzi kończynowej.

To dokładnie ten sam mechanizm organizacyjny, który wcześniej obserwowaliśmy przy ATNR.

Informacja:

„szyja jest zgięta”

pozostaje dostępna.

Może uczestniczyć w ocenie pozycji głowy, równowagi, planowaniu ruchu i stabilizacji postawy.

Ale przestaje znaczyć:

„zegnij teraz obie ręce i wyprostuj obie nogi”.

Rozwój można więc przedstawić jako przejście:

informacja sensoryczna → stereotypowa synergia

do:

informacja sensoryczna → wybór jednej z wielu możliwych odpowiedzi.

I to właśnie jest zasadnicza zmiana między wcześniejszym a późniejszym niemowlęctwem.

Dobrze współgra to z obserwacjami Hadders-Algra. Około 6. miesiąca dziecko wchodzi w okres, w którym układ posturalny zaczyna coraz lepiej adaptować reakcję do konkretnego zadania, zamiast jedynie generować dostępne wzorce. Od około 9.–10. miesiąca możliwe staje się jeszcze subtelniejsze skalowanie intensywności aktywacji mięśniowej.

W świetle tych danych określenie „integracja STNR” można przeformułować znacznie precyzyjniej.

Nie:

STNR został wyłączony.

Lecz:

zależność pomiędzy aferencją szyjną a aktywnością kończyn przestała funkcjonować jako dominujący stereotyp i została włączona do wielopoziomowego systemu kontroli posturalnej zależnej od zadania.

To jest zasadniczo inny model dojrzewania.

STNR w perspektywie ewolucyjnej

W przypadku STNR argument ewolucyjny powinien być jeszcze bardziej powściągliwy niż przy ATNR.

Mocne dane pozwalają powiedzieć, że:

toniczne zależności pomiędzy położeniem szyi i aktywnością kończyn występują także u innych ssaków;

mogą być generowane przy ograniczonym udziale struktur korowych;

w ich organizacji uczestniczą sieci propriospinalne i pniowo-rdzeniowe;

informacja szyjna może wpływać zarówno na kończyny przednie, jak i tylne.

To dobrze uzasadnia tezę o filogenetycznej starożytności ogólnego systemu szyjno-posturalnego.

Znacznie słabiej uzasadnione jest stwierdzenie:

STNR powstał po to, żeby czworonożne zwierzę mogło chodzić.

Jeszcze słabsze:

ludzki STNR istnieje po to, aby dziecko nauczyło się raczkować.

Obydwa zdania zamieniają związek funkcjonalny w rekonstrukcję adaptacyjną bez wystarczających dowodów.

Bardziej obronna teza brzmi:

STNR ujawnia przejściową dominację filogenetycznie starego sposobu organizowania postawy, w którym położenie głowy i szyi może automatycznie koordynować przeciwstawne zachowanie kończyn przednich i tylnych. W ontogenezie człowieka zależność ta zostaje następnie podporządkowana systemowi o większej liczbie stopni swobody, umożliwiającemu niezależną manipulację kończynami górnymi, lokomocję, stabilizację tułowia i ostatecznie dwunożną postawę.

To jest, moim zdaniem, właściwe miejsce STNR w całej rozprawie.

Nie jako „odruch raczkowania”.

Nie jako obligatoryjny etap.

Nie jako prosta pozostałość po czworonożnym przodku.

Lecz jako krótkotrwałe i nie u wszystkich dzieci równie wyraźne ujawnienie starej zasady konstrukcyjnej układu nerwowego: wykorzystania propriocepcji osiowej do skoordynowania wielu segmentów aparatu ruchowego.

A najważniejszym wydarzeniem rozwojowym nie jest później zanik tej zasady.

Jest nim jej uwolnienie od obligatoryjności.

Dojrzały mózg nadal wykorzystuje szyję, układ przedsionkowy, propriocepcję i pniowo-rdzeniowe mechanizmy posturalne. Potrafi jednak zestawiać ich informacje z celem ruchu, wzrokiem, doświadczeniem i przewidywaniem, tworząc odpowiedź, której nie da się już przewidzieć wyłącznie na podstawie położenia głowy.

To właśnie przejście — od ograniczonego repertuaru synergii do elastycznego zarządzania stopniami swobody — jest ważniejsze neurobiologicznie niż sam kalendarz występowania STNR.

Podsumowanie

Rozwój ATNR i STNR pokazuje, że dojrzewanie układu nerwowego nie polega na prostym usuwaniu „prymitywnych” reakcji i zastępowaniu ich nowymi programami. Znacznie trafniej opisać ten proces jako stopniową zmianę relacji między informacją sensoryczną a odpowiedzią ruchową. We wczesnym okresie życia położenie głowy i szyi może silnie organizować konfigurację całego ciała. W późniejszym rozwoju ta sama informacja proprioceptywna pozostaje niezbędna, ale przestaje narzucać jeden stereotyp ruchowy i zostaje włączona do znacznie bardziej elastycznego systemu kontroli.

ATNR i STNR są więc interesujące nie dlatego, że stanowią „pozostałości po dawnym sposobie poruszania się”, lecz dlatego, że ujawniają zasadę konstrukcyjną układu ruchowego kręgowców: orientacja osi ciała i położenie głowy są od początku powiązane z organizacją kończyn. Ewolucja człowieka nie zniosła tej zależności. Przekształciła natomiast sposób jej wykorzystania.

W dojrzałym układzie nerwowym informacja szyjna nadal uczestniczy w regulacji postawy, orientacji przestrzennej i stabilizacji ruchu, lecz jej wpływ jest modulowany przez cel działania, wzrok, układ przedsionkowy, doświadczenie i kontrolę zstępującą. Oznacza to przejście od systemu, w którym bodziec silnie ogranicza repertuar możliwych odpowiedzi, do systemu zdolnego wybierać pomiędzy wieloma rozwiązaniami.

Można więc sformułować wniosek bardziej ogólny:

dojrzewanie motoryczne polega nie tyle na zaniku reakcji pierwotnych, ile na wzroście liczby stopni swobody, którymi układ nerwowy potrafi skutecznie zarządzać.

To właśnie w tym sensie toniczne odruchy szyjne są wartościowe dla neurobiologii rozwoju. Pokazują moment, w którym relatywnie sztywne zależności pomiędzy głową, szyją i kończynami ustępują miejsca organizacji coraz bardziej kontekstowej, selektywnej i zależnej od celu.

Z perspektywy ewolucyjnej znaczenie tego procesu jest równie istotne. Nowe poziomy kontroli nie powstają przez usunięcie dawnych systemów, lecz przez ich podporządkowanie, rekombinację i wykorzystanie w coraz bardziej złożonych zachowaniach. Właśnie dlatego filogenetycznie stare mechanizmy posturalne mogą współistnieć z wysoce rozwiniętą manipulacją ręką, stabilną kontrolą tułowia i lokomocją dwunożną.

Ostatecznie więc ATNR i STNR nie są interesujące jako „odruchy, które znikają”. Są interesujące jako świadectwo transformacji organizacji ruchu: od zależności reaktywnej do kontroli elastycznej, od sprzężenia segmentów do ich względnej niezależności, od stereotypu do wyboru.

I to właśnie ta transformacja — bardziej niż sam kalendarz pojawiania się i wygaszania odruchów — stanowi jeden z najważniejszych procesów pierwszego roku życia dziecka

Źródła podstawowe z aktywnymi odsyłaczami

Coryell J., Cardinali N. (1979). The asymmetrical tonic neck reflex in normal full-term infants. Physical Therapy, 59(6), 747–753. Fundamentalne obserwacje zmian ATNR w pierwszych 12 tygodniach życia. PubMed – Coryell & Cardinali 1979

Marinelli P.V. (1983). The asymmetric tonic neck reflex. Its presence and significance in the newborn. Clinical Pediatrics, 22(8), 544–546. Ważne rozróżnienie między fizjologicznym ATNR a reakcją obligatoryjną. PubMed – Marinelli 1983

Clopton N. i wsp. (2000). Investigation of trunk and extremity movement associated with passive head turning in newborns. Eksperymentalna dokumentacja wpływu obrotu głowy na kończyny i tułów zdrowych noworodków. PubMed – Clopton i wsp.

Coryell J., Henderson A. (1979). Role of the asymmetrical tonic neck reflex in hand visualization in normal infants. American Journal of Occupational Therapy, 33(4), 255–260. Kluczowa praca dla ostrożnej hipotezy o znaczeniu sensomotorycznym relacji ręka–wzrok. PubMed – Coryell & Henderson

Pettorossi V.E., Schieppati M. (2014). Neck proprioception shapes body orientation and perception of motion. Frontiers in Human Neuroscience. Bardzo użyteczny współczesny przegląd pokazujący, że propriocepcja szyjna nadal uczestniczy u dorosłego w orientacji przestrzennej, równowadze i integracji przedsionkowej. Pełny tekst – PubMed Central

Lindsay K.W., Roberts T.D.M., Rosenberg J.R. (1976). Asymmetric tonic labyrinth reflexes and their interaction with neck reflexes in the decerebrate cat. Journal of Physiology, 261, 583–601. Klasyczna praca eksperymentalna pokazująca interakcję tonicznych sygnałów szyjnych i błędnikowych. Pełny tekst – PubMed Central

Hamer E.G., Hadders-Algra M. (2016). Prognostic significance of neurological signs in high-risk infants — a systematic review. Developmental Medicine & Child Neurology. Przydatne do klinicznego rozróżnienia prawidłowej obecności odruchu od jego nieprawidłowego utrzymywania się. PubMed – Hamer & Hadders-Algra

Liederman J., Coryell J. (1981). Right-hand preference facilitated by rightward turning biases during infancy. Developmental Psychobiology. Źródło dla ostrożnej dyskusji nad wczesną asymetrią doświadczenia i późniejszą lateralizacją. PubMed – Liederman & Coryell

Jedna rzecz, którą celowo skorygowałem względem wcześniejszego planu: nie wpisywałbym do referatu jako faktu „ATNR pojawia się w 18. tygodniu życia płodowego”. W źródłach wtórnych istnieją rozbieżności, a dowodzenie rzeczywistego odruchu u płodu jest metodologicznie trudniejsze niż obserwowanie asymetrycznej postawy. Przy takim audytorium lepiej tę niepewność ujawnić niż powielać popularny kalendarz odruchów.

Najważniejsza praca, bo podważa uproszczony obraz STNR jako obowiązkowego etapu: Capute i wsp., A prospective study of three postural reactions, 149 zdrowych dzieci, STNR u mniej niż 30%, największa częstość około 4.–6. miesiąca.
PubMed – Capute i wsp. 1982

Dla klasycznej fizjologii tonicznych reakcji szyjnych i zależności: zgięcie szyi → zgięcie kończyn przednich + wyprost tylnych, wyprost szyi → wzorzec przeciwny:
Ikai – Tonic Neck Reflex in Normal Persons

Dla neuronalnego podłoża i roli interneuronów propriospinalnych: Brink i wsp., Tonic neck reflex of the decerebrate cat: a role for propriospinal neurons.
PubMed – Brink i wsp. 1985

Dla integracji informacji szyjnej i przedsionkowej na poziomie rdzeniowym: Wilson, Ezure, Timerick.
PubMed – tonic neck reflex and spinal interneurons

Dla rzeczywistej neurofizjologii raczkowania i ograniczonego repertuaru koordynacji kończyn u niemowląt: Patrick, Noah, Yang.
PubMed – interlimb coordination in human crawling

Dla kluczowej zmiany kontroli posturalnej około 6. miesiąca — przejścia od primary variability do secondary variability: Hadders-Algra.
Pełny tekst – Development of postural control during the first 18 months of life